Reflection: Onderhoud Commoning Residency Prototype 2019

by Cliona Harmey

INTRODUCTION: This adaptation and expansion of a presentation I made at the Sprint includes a small number of definitions and quotations.[1] Some of the definitions draw on radio/communications terms others come from two recommended texts and also the p2p foundation. The presentation reflects on “commoning” in relation to artistic practice as experienced during the 2019 Proto-Typing Residency at Timelab / De Schuur Ghent.

During the residency we engaged in a series of under the radar "minor gestures"[2] as a way of engaging with the immediate neighbourhood and streets around Timelab / De Schuur. These minor gestures were used as a way of gently laying the groundwork for future residents/projects. As a "motley crew" of commoners we agreed to come together under the umbrella term of the Dutch word "Onderhoud" which means both maintenance, support/repair of individuals and things. It also bares the meaning of a serious conversation.

 The local farmers market was the locus for the more a visible of these minor gestures, through a series of activities such as conversation, sketching, soup making, interventions/games, after school pancakes and hyperlocale radio broadcasts using "Radio Onderhoud".



WAITING - Part of the work of being a resident was literally allowing for free form/open time and waiting for a connection or way to join forces. This was an active waiting: trying to tune in to each other and to find the connection that would enable a meaningful engagement for us around the activation of commoning. This work solidified initially around ideas of the minor gesture[3].

CHANNELS - Multiple different frequencies running at the same time, sometimes overlapping and sometimes staying separate, sometimes connected…

TEMPOS - People have very different conceptions of time and like to work at very different speeds. That is their pace, their rate or speed of motion or activity. These different time signatures or conceptions of time need very clear negotiation in relation to both commoning and/or co-creation.

FREQUENCIES - People function at different frequencies and speeds, some are in sync, some are out of sync. Frequencies combine in different ways, and tune in and out of each other sometimes causing harmonics, distortions and occasional blocks. Frequency in terms of iteration and sequencing.

AIRTIME - who’s on, who's off, who speaks, who listens…

We used some systems for managing in person communication – a card on the table when you want to speak..further experiments with decision making tools would be important for future residents.

SILENCE - taking time to sense and give attention to the (more) silent channels in the group. Realising that people process information at different speeds and some need more (introspective) time before speaking aloud or taking action.

LISTEN - We tried hard to listen and not talk over each other. We really needed to learn how to listen, to give attention.

CARRIER - A person or thing that carries, holds, or conveys something. It can also be used to describe a blank channel used as an aid to transmitting a message. It could also relate to invisible labour and the minor acts of maintenance & care that carry things forward. These are often the most imperceptible.

SIGNAL - a gesture, image, action, or sound (not necessarily verbal) used to convey a message.

WAVE - the signal or salute of a hand as you pass on the street or the invisible radio wave which carries a message.

WEAVE - the combination of multiple strands to make a complex story, pattern or movement.

WEFT - through our combined trajectories in the neigbourhood we wove visible and invisible lines. These were generated by presence, greetings and making everyday connections, crossing thresholds, engaging in conversations and asking questions .

LOCUS - the place where something happens, the weekly LOCAL Boer’n buurtmarkt

(farmers and neighbourhood market) was a place for more a visible presence, through minor activations such as conversation, a game, making of food (soup), and our fugitive broadcast.

Lasting only a short time/fleeting. While a minor event may be fugitive & non-spectacular its resonance may last much longer and it may lay the groundwork for future work where something more involved, profound or longer lasting can be achieved.

Working in a minor key was in no way accidental, the minor key whilst risky because of its precarity and invisibility, also "has a mobility not given to the major: its rhythms are not controlled by a preexisting structure, but open to flux.."[4]

Any form that can carry or transmit meaning.

Change and artistic practices always entails a certain degree of confusion. It takes time to shift and re-think habits.

We easily agreed on logistical elements and sharing of resources but it was much more difficult to reach a consensus or agreement in relation to a framework which allowed for meaningful commoning in relation to artistic practice.

A certain amount of noise is likely and even desirable, but will add a level of confusion. There are different types of noise, such as physical noise, psychic noise, semantic noise, institutional noise.

Long held way of doing things, "a recurrent, often unconscious pattern of behavior that is acquired through frequent repetition."[5]

"A system of embodied dispositions, tendencies that organize the ways in which individuals perceive the social world around them and react to it". [6] This includes shared experiences which can reproduce the existing social order but can also be thought of as a more dynamic process where adaptations and accommodations can instigate small cultural/social shifts[7].

Threshold both as an edge activity but also as a real physical entity in space.
The crossing of physical thresholds can take different levels of effort depending on who you are[8].

“Commoning is a threshold activity. To make common is to participate in an unfolding movement for social change, with positive implications for politics, economics, and the planet"[9]

Commoning is described as coming from a place of abundance both materially and spiritually.
The term abundance comes from the Latin ab-unda, meaning the wave, which overflows.[10]

The process of commoning is relevant in times of adversity and when resources are scarce. At time of writing, we are in a different phases of lockdown due to Coronavirus and are now more powerfully aware that each individual's welfare is part of a larger collective health. The need for a commons based approach to resources and societal change is ever more urgent.

"To turn a noun into a verb is not a little step and requires some daring. Especially if in doing so we do not want to obscure the importance of the noun, but simply ground it on what is, after all, life flow: there are no commons without incessant activities of commoning, of (re)producing in common. But it is through (re)production in common that communities of producers decide for themselves the norms, values and measures of things”[11].

"Each act of commoning – be it a matter of collaborative consumption, peer-to-peer production, open space technology, or democratic assembly – is an experimental contribution towards a new social and economic paradigm.”[12]

The bounds of what is to be shared needs careful negotiation & consent. What level of sharing will there be? Within a commons based residency what elements need consent & negotiation? practical/logistical resources, production/non-production, the material/symbolic, creation/co-creation, the end-goal/shared dream. What elements are agreed & when do you decide ?

The relationships between a group of artistic commoners needs continual adjustment, support and care.

Clear protocols and agreement around communication, channels, timings, practicalities are important. These can include agreed time schedules for face to face discussion, and different channels or platforms which allow for synchronous and asynchronous communication.

FACE TO FACE in person directly

SYNCHRONOUS in real-time

ASYNCHRONOUS not occurring at the same time

In the context of artistic practice, commoning and production: any form that can support pooling of content, and accommodation of multiple practices. Potential platforms include a radio channel, a chapbook, a zine, a publication, a performance, an event, a piece of software. Platforms can also include existing platforms designed to enhance collaboration and these can be open source or proprietary.

Prototyping can take the form of experiments and putting elements in relation; that can be people, systems, organisations.
Prototyping allows for trialing, testing, versioning.
Prototyping can be low impact, iterative, extensible & future orientated![13]

In "The Undercommons" Stefano Harney & Fred Moten describe study as "what you do with other people. It’s talking and walking around with other people, working, dancing, suffering, some irreducible convergence of all three, held under the name of speculative practice… "[14]

We agreed that the Dutch word "onderhoud" was a good umbrella term for our investigations and neighbourhood interactions while in residence at TimeLab /De Schuur. Onderhoud implies some measure of improvement and takes in maintenance, repair, and a serious conversation. It is close in meaning to the German "Unterhaltung" or French "entretien". Onderhoud also sounds like the Dutch word ‘onderhuids’, which means ‘under the skin’;

Onderhoud the first step…..


Download the Onderhoud Zine


[1] At start of the residency period, fellow resident Einat Tuchman shared two key texts of relevance. These were the Minor Gesture by Erin Manning and the Undercommons by Fred Moten. Additional texts came from P2P foundation website.
[3] Manning, Erin, ibid
[4] Manning, Erin, ibid
[5] From The American Heritage® Dictionary of the English Language, 5th Edition.
[6] Definition of "habitus" -From Marshall, Gordon, The Oxford Dictionary of Sociology, Oxford University, Press, 1998 accessed via
A set of acquired patterns of thought, behaviour and taste, which is said by Pierre Bourdieu (Outline of Theory and Practices 1977) to constitute the link between social * structures and social practice (or social action). The concept offers a possible basis for a cultural approach to structural inequality and permits a focus on *agency. ..p 268
 [8] A discussion with Erin Manning on the different efforts involved in crossing thresholds depending on your level of privilege
[9] Extracted from "Some Principles of Commoning" by Tim Rayner which describes " ‘ethos’, or way of being, that underpins the practice of commoning.."
[10] ibid
[11] Extract from Massimo De Angelis to describe "commoning": as an active verb as popularized by historian Peter Linebaugh.
[12] Extracted from "Some Principles of Commoning" by Tim Rayner which describes " ‘ethos’, or way of being, that underpins the practice of commoning.."
[13] This description prototyping reflects some of the discussion related to the concept of prototyping at the Prototyping Residency Sprint at Timelab in mid Feb 2020
[14] p110 Harney, Stefano, Moten, Fred, The Undercommons

MASK ADAM - help flatten the curve

Go to website (EN)

Onze hulpverleners worden geconfronteerd met een nijpend tekort aan mondmaskers. We stevenen af op een ramp voor alle zorgverleners die zich vandaag blootstellen aan besmetting. Daarom onderzoeken we of we met 3D-geprinte herbruikbare maskers mee de vraag naar betrouwbare mondmaskers kunnen opvangen. Als we alle printers in Vlaanderen aan het werk zetten dan komen we al een heel eind. 

Aan alle kenniscentra, bedrijven en andere bezitters van 3D-printers: ga aan de slag! #allpowerisweakunlessunited 

Voor requirements, ontwerp en meer info :

Lokaal Netwerk

Mask Adam maakt deel uit van een netwerk van makers die bezig zijn met open source oplossingen voor bescherming van zowel medisch personeel als burgers. maakt 3D print reusable maskers met FFP2 filter : contact Evi Swinnen

Makers against corona maakt shields : contact: Stijn De Mil

Universiteit Antwerpen maakt mondmaskers : contact Prof Jouke Verlinden

Maasmechelen, campus De Helix maakt shields : contact Edwin Biesmans geeft patronen om mondmaskers te naaien : contact Lien De Ruyck

Edugo Campus Glorieux, Oostakker maakt shields en deurknoppen : contact Hans Ysebaert

Bescherming voor Helden : contact Stijn Rommens

Fablab BXL heeft een beademingsmachine - noodtoestel : contact Lieven Standaert

Internationaal Netwerk


P2P foundation

En wat na corona?

heb je een droom over hoe de wereld er na corona uit ziet? deel, maak, bouw mee op Post Coronamovement

Timelab en De Schuur: evenwichtsoefeningen om richting een productieve en duurzame stad te evolueren

Timelab en De Schuur: evenwichtsoefeningen om richting een productieve en duurzame stad te evolueren

De Schuur is in ruimtelijke zin een gebouw van 1800 vierkante meter dat zich op 200 meter van station Gent-Dampoort bevindt, en in culturele zin een project van de Gentse kunstenorganisatie Timelab vzw dat “wil inspireren, positieve (inter)actie uitlokken, en ruimte maken voor concrete experimenten.” Het project ontstond in 2017 als een van de vijf Terug in Omloop pilootprojecten van de Vlaamse Bouwmeester, die de mogelijkheden van stadsontwikkeling, brownfields en wijkwerk onderzoeken om richting een productieve en duurzame stad te evolueren. In dit artikel bespreken we op welke manier(en) Timelab en De Schuur proberen bijdragen aan die ambities.  

Ruimte, materialen en mensen ‘Terug in Omloop’ brengen 

Zoals hierboven al vermeld, is De Schuur een van de Terug in Omloop pilootprojecten van de Vlaamse Bouwmeester. Ann Eijkelenburg, OVAM-coördinator van het project, verwoord Terug in Omloop als “een complex project waarbij verschillende maatschappelijke uitdagingen aan elkaar worden verbonden.” Concreet wordt er nagegaan op welke manier de talrijke ‘brownfields’ in Vlaanderen - vervuilde en onderbenutte terreinen die vaak in en rond stedelijke gebieden liggen - een nieuwe, toekomstbestendige en circulaire bestemming kunnen krijgen. Naast het hergebruiken en opwaarderen van bestaande ruimte, wordt er ook aandacht besteed aan hoe het gebruik van ‘greenfields’ ontmoedigd kan worden en hoe er zuinig omgesprongen kan worden met grondstoffen en materialen. Tot slot is het ook de bedoeling dat de buurtbewoners zoveel mogelijk betrokken worden bij de pilootprojecten: deels om een collectief draagvlak te creëren en zo de projecten duurzaam te maken, maar ook omdat Terug in Omloop met hun stedenbeleid de afstand tussen ‘wonen en werken’ en ‘productie en consumptie’ zo klein mogelijk wil maken.

Na een open oproep in 2015 werd een voorstel van Timelab geselecteerd als een van de pilootprojecten. De opzet was “een labo in de pure zin van het woord, een experimenteerplek voor innovatieve circulaire bouwconcepten, veranderingsgericht en flexibel bouwen en trage sanering.” Voor dat ‘stadslabo’, dat door Timelab De Schuur werd gedoopt, had de Gentse organisatie een brownfield op het oog in de buurt van station Gent-Dampoort: een voormalige opslagplaats in de Kogelstraat. In 2017 verhuisde Timelab van hun toenmalige adres in de Brusselsepoortstraat naar het nieuwe pand, dat ze nu gevat definiëren als “een vrije ruimte, een opslagplaats voor barre tijden, een schurende plek in de stad.” Na een ontwikkelingsfase van twee jaar, gingen in het najaar van 2019 de sanerings- en renovatiewerken van start die de verontreinigde bodem zullen zuiveren en het volledige pand ter beschikking zullen stellen. De geschatte einddatum van de eerste fase van de ontwikkeling van de site is juni 2020. 

Stadslabo De Schuur

Waar Timelab vroeger vooral omschreven kon worden als een fab lab of ‘makerslabo’ (een coöperatieve werkplaats voor makers en uitvinders, het eerste overigens in België), wil het vandaag veel meer zijn dan enkel dat. Daarom ontwikkelden ze in 2015 het concept van De Schuur, een overkoepelend project waarin er concreet gezocht wordt naar een “andere manier van werken, leven, bouwen, maken en produceren in de Stad.” Binnen De Schuur is er plaats voor verschillende ‘entiteiten’, zoals Timelab ze noemt: labo’s (experimentele open labo’s, zoals het reeds bestaande Makerslab of het jongere Textiellab, aangevuld met nieuwe lokale productielabo’s, zoals Waterlab, Energielab of Materialenlab), een burenwerking (Buren van De Schuur), enkele losstaande projecten (Commons Residency, School of Commons,...) en een co-working café. Daarnaast heeft het stadslabo uiteraard ook de nodige infrastructuur ter beschikking, zoals 3D-printers en textielmachines. De centrale idee is dat de entiteiten, met de steun en coaching van Timelab, zo autonoom mogelijk opereren en dat ze onderling worden verbonden door “een gedeelde droom, circulaire energiestromen en tal van onderlinge uitwisseling.” Door de werken vinden de lab-activiteiten en de projecten momenteel enkel in de voorste ruimte van het pand plaats en is het coworking café tijdelijk gesloten. 

Belangrijk om te benadrukken is dus dat De Schuur voor het merendeel een open stadslabo is. Concreet wil dit zeggen dat iedereen die kritisch wilt nadenken over maatschappelijke vraagstukken én daar tastbare oplossingen voor wilt creëren - van (jonge) makers en kunstenaars tot freelancers en buren - welkom is in de open labo’s om aan projecten te werken en daarbij gebruik te maken van de infrastructuur. Evi Swinnen, coördinator van Timelab, is van mening dat dit systeem vaak interessante kruisbestuivingen en feedback oplevert: “Het gebeurt regelmatig dat iemand die hier aan onze werktafel bezig is met een project en bij de omzittenden even naar hun mening peilt. Die feedback krijg je thuis, in je eentje, natuurlijk niet.”

De ondersteunende en coachende rol van Timelab

Timelab definiëren, de beheerder en facilitator van De Schuur, is een minder gemakkelijke opdracht: definiëren betekent immers limiteren. Hun werking kan sinds de verhuis misschien nog het best omschreven worden als een voortdurend experiment, waarbij ze aan de hand van verbeeldingskracht, zelfreflectie en concrete acties bouwen aan het vertrouwen in nieuwe werkvormen, als bakens voor een gedeelde toekomst. Ze zoeken met andere woorden, samen met makers en kunstenaars, naar betere systemen, methodes en samenlevingsvormen en meten zich in die zoektocht een coachende en ondersteunende rol aan. 

Begrippen als ‘open source’, ‘open einde’ en ‘commons’ spelen in deze filosofie en werkwijze een belangrijke rol. Binnen de open source beweging zijn digitale data voor iedereen beschikbaar, wat, aldus Swinnen, leidt tot “een duurzaam systeem: iets is van niemand, en dus van iedereen. Bovendien draagt iedereen op zijn eigen manier een steentje bij aan het systeem. Die dynamiek wilden we vertalen naar een werkomgeving.” Open einde is dan weer belangrijk in het kader van continuïteit: de bedoeling is namelijk dat de entiteiten in De Schuur zelfstandig, zonder de ondersteuning van Timelab, kunnen voortbestaan. In de geest van de commons, tot slot, onderzoekt Timelab hoe ze de handen ineen kunnen slaan om aan een betere, duurzame toekomst te bouwen. De organisatie vertrekt daarbij vanuit een horizontale, ‘bottom-up’ structuur die ze in elk van haar projecten probeert te vertalen. Een goed voorbeeld op micro-niveau is het reeds vernoemde Makerslab, waarin Timelab en de makers de uitdaging aangaan om naast de fysieke ruimte ook het beheer, de planning van de activiteiten en de communicatie te delen. Op macro-niveau experimenteert Timelab met een gedeeld eigendomsmodel voor De Schuur, waarin het beheer van het pand verdeeld wordt onder gelijkwaardige organisaties. Momenteel deelt Timelab De Schuur met partnerorganisaties Stadslabo cvba (een cvba die ontstond in het kader van NEST), Muntuit vzw en P2P foundation vzw. 

Richting een productieve en duurzame stad

Tot nu toe is het belang van het ‘circulaire’ en het ‘duurzame’ al een paar keer naar voren geschoven. Zoals we al aanhaalden, bevindt De Schuur zich op een brownfield die onder andere dankzij Terug in Omloop gesaneerd wordt en bijgevolg een nieuwe, circulaire en duurzame invulling krijgt. Verder experimenteren Timelab en De Schuur met nieuwe circulaire systemen, waarin ze de omslag proberen maken van een ‘lineaire’ naar een ‘circulaire economie’, en delen ze hun kennis volgens het Open Source systeem. Onder een circulaire economie, of kringloopeconomie, verstaan we overigens een “systeem van gesloten kringlopen waarin grondstoffen, onderdelen en producten hun waarde zo min mogelijk verliezen, hernieuwbare energiebronnen worden gebruikt en systeemdenken centraal staat.” 

Om af te sluiten halen we nog twee ‘schurende’ voorbeelden aan waarin deze kringloop duidelijk naar voren komt: het Materialenlab en het Waterlab. Binnen het Materialenlab gaan de makers namelijk op zoek naar “circulaire materialen en technieken voor lokale productie, verwerking en hergebruik.” Een specifiek project waaraan er momenteel gewerkt wordt is Knotplex: een vezelplaat die gemaakt is op basis van de Japanse Duizendknoop, een invasieve plant die schadelijk is voor onze infrastructuur en ecosystemen. Ze geven de plant, die anders verbrand zou worden, een circulaire bestemming en kunnen de platen lokaal gebruiken in de verschillende labo’s. Binnen het Waterlab wordt er dan weer nagedacht over de waarde en de (over)consumptie van water en worden er modellen ontworpen om, zowel binnen het pand van De Schuur als in de buurt, water op te vangen voor hergebruik. Op hun website benadrukt Timelab dat het vooral die voorbeelden zijn, de lokale initiatieven en projecten die binnen de muren van De Schuur ontwikkeld worden en gaandeweg groeien, die bijdragen aan “de zachte globale beweging naar een positieve, productieve en duurzame stad.” 

Laure-Anne Vermaercke (2019)

Community munten en gedeeld kapitaal: Bespiegelingen over een Kunstenmunt

Wie weet is niet zozeer méér geld, maar wel ánder geld een oplossing voor de wankele financiële positie van kunstenaars en cultuurwerkers? In Kenia hielp die gedachte alvast veel landbouwdorpen een heel nieuwe adem te vinden. Met dank aan de Bangla-Pesa, een gemeenschapsmunt met een vervaldatum. Kan die ook de kunsten hier inspireren? Evi Swinnen van Timelab in Gent in dialoog met bedenker Will Ruddick in Kenia.

Lees het hele artikel hier


Where are you From(e)? Een verslag. 

Foto: Joe Hulbert

On the playground of the New Economy
between the yourts, the bell tents and trees
gather people with a quest for answers
and revised visions of democracy







Day One: “What happens in Frome, stays in Frome” 

Het is maandagochtend en zes semi-onbekenden – met een gedeelde interesse voor het fenomeen van de commons – verzamelen aan stadslabo en broedplaats Timelab in Gent. Twee uur rijden en een bijna gemiste ferryrit van een uur en drie kwartier later, komen we aan in de haven van Dover. Met veel moed begint ons minibusje, een grijze Opel, uiteindelijk aan de lange tocht naar het pittoreske Frome. In dit kleine Engelse dorp vindt namelijk van 16 tot 18 juli de eerste editie van Stir to Action-festival plaats: een driedaags festival dat zich profileert als A Playground for the New Economy, met niet alleen panels, interactieve workshops, participatief theater en idea surgeries, maar ook een sauna, livemuziek, openlucht filmvertoningen en craft beer. Het festival wordt georganiseerd door de drijvende krachten achter het gelijknamige STIR: een vierjaarlijks magazine dat, naar eigen zeggen, nieuwe economische alternatieven promoot en onderzoekt hoe economie, maatschappij en commons succesvol kunnen samenvloeien.  

’s Avonds in Frome aangekomen, pikken we eerst een zevende bendelid op aan het station en verkennen we vervolgens de stad. De eerste persoon die we tegenkomen – in een lange keten van interessante ontmoetingen –, is een vriendelijke Tsjechisch-Engelse local die ons uitleg geeft over het community bord system van Frome. Verspreid in de stad en omstreken staan namelijk verschillende borden waarop de inwoners elkaar en bezoekers op de hoogte houden van plaatselijke evenementen. Frome is overigens de eerste stad in Engeland waar een burgerlijst (Independents for Frome) alle bestuurszetels heeft bemachtigd. Het zaadje dat zorgde voor de omwenteling van een two-party system naar een systeem waarin de burgers aan zet zijn, werd in 2011 door Peter MacFadyen geplant. Peter had genoeg van een systeem waarin politieke beslissingen in functie van de partij in plaats van de behoeften van de mensen werden genomen en zette daarom een burgerbeweging in gang. Acht jaar later is hij niet enkel burgemeester van Frome geweest, maar heeft hij ook een DIY-handleiding geschreven om lokale politieke coups te plegen: Flatpack Democracy: a DIY guide to creating independent politics (2014). Een beter setting voor een festival dat het huidige politieke en economische systeem in vraag stelt, kunnen we ons niet inbeelden.  

Het is al donker wanneer we de (gelukkig nog openstaande) poorten van Field 725, het prachtige kampeerterrein waar het festival plaatsvindt, bereiken. Om onze Glamptent (de glamoureuze versie van een normale tent, nvdr.) te kunnen vinden, moeten we jammer genoeg eerst nog organisator Jonny uit zijn caravanbed bellen. Zo geschiedt en om een lang verhaal iets korter te maken, eindigt de eerste nacht in een plaatselijke Engelse pub met meerdere halve liters bier. Met andere woorden: “What happens in Frome, stays in Frome”.  

Foto: Joe Hulbert

Day Two: “The worst thing that can happen, is the failure to imagine”  

Dinsdagochtend sleurt de zon ons meedogenloos uit de tent: luxe of geen luxe, iedereen gelijk voor de wet van de hitte. Vele liters koffie later besluiten we om ook dit terrein alvast aan een grondige inspectie te onderwerpen. Field 725 bestaat uit een gezellige verzameling van bell tents, joerten en hutjes waarin er geglampt kan worden, ecologische toiletten en douches, een grote kampvuurcirkel, een bescheiden zwemvijver en voor de rest véél veld (meestal bezaaid met Quechua tentjes en caravans). Voor de gelegenheid staat er in een hoekje ook een kleine houten sauna, die samen met eigenaar Jem Engeland en omstreken afreist. Zoals het een echt festival betaamt, hebben de Stirrers drie ‘podia’ gecreëerd waar de debatten, workshops en lezingen doorgaan: de Sandbox Stage (een grote tent), de See Saw Stage (een iets kleinere tent) en de Merry-go-round (een joert verstopt tussen de bomen).  

De aftrap van het festival gebeurt met een introductie door de huidige Burgervader van Frome en een aantal kennismakingsrondjes, waaronder een mingle (iedereen loopt door elkaar en wanneer de muziek stopt leer je de persoon naast je kennen) en een oefening waarbij er in groepjes een slagzin bedacht wordt rond themavragen als how to learn, how to care, how to listen en how to connect. Wat meteen opvalt is dat het publiek voornamelijk uit gelijkgezinden tussen de twintig en de veertig bestaat. Het gevaar van preaching to the choir is dan ook reëel, al hoeft dat zich niet te manifesteren als er genoeg ruimte is voor debat en gezonde meningsverschillen. De namiddag komt rustig op gang met enkele inleidende workshops en lezingen, zoals Framing the New Economy (Daniel Stanley), Where next for community wealth building? (Sarah McKinley), Participatory budgetting (Peter MacFadyen, de godfather van de hierboven besproken flatpack democracy) en de launch van het nieuwe STIR-nummer, volledig in teken van het festival. Zo wordt er onder andere gedebatteerd over wat de New Economy nu eigenlijk is of zou kunnen zijn en werd de term zelf ook in vraag gesteld door het publiek. De democratische inslag van alternatieve economieën die de kop op steken, zoals bijvoorbeeld het systeem van de Bristol Pound dat mensen aanmoedigt om hun geld lokaal te besteden, is namelijk helemaal niet ‘nieuw’. Sterker nog, sommige van deze tendensen grijpen juist terug naar hoe het er in het pre-kapitalistische tijdperk aan toe ging. Er wordt dan ook geopperd dat we beter over een democratische, een solidaire of zelfs een Happy Economy zouden moeten spreken. En waarom ook niet? De hamvraag blijft uiteindelijk hoe we de huidige economieën kunnen democratiseren op zo’n manier dat het de lokale gemeenschappen ten goede komt. “The worst thing that can happen, is the failure to imagine”, om het in de woorden van een van de sprekers te zeggen. Zolang een betere toekomst denkbaar is, zal er geëxperimenteerd worden.  

Een dag als deze kan enkel eindigen met lekker biologisch eten, een veel te moeilijke Britse quiz, livemuziek en een kampvuur – en dit alles tegen het decor van een gedeeltelijk verduisterde maan. Dankzij een sterk staaltje improvisatietheater van twee gedeeltelijk kale mannen, die zich voor eventjes hemellichamen waanden, leren we dat de schaduw van de aarde hiervoor verantwoordelijk is. Conclusie: een over het algemeen zeer leerrijke eerste festivaldag.  

Foto: Joe Hulbert


Day Three: “Together you’re stronger, it’s that simple” 

Ook op woensdagochtend worden we redelijk vroeg door de zon uit onze tent gelokt. Echte durfallen kruipen in Jem’s Sauna en duiken vervolgens de zwemvijver in. Iets minder grote helden lezen in de schaduw een boek en drinken nog wat koffie. Vandaag is het programma veel uitgebreider dan gisteren: bijna alle workshops en lezingen overlappen, waardoor het soms moeilijk is om een keuze te maken. Het wordt dan ook schipperen geblazen tussen de verschillende podia om van zoveel mogelijk onderwerpen iets mee te pikken en om onze nieuwsgierigheid te stillen.  

De Sandbox en de See Saw Stage laten in de voormiddag niet meteen in hun kaarten kijken. Met workshops en lezingen zoals Five years later, why only one Bevy? (Ian Chambers) en Vote local, get Trump (Dan Gregory) blijft het, voor diegenen die het nieuwe STIR-nummer nog niet hebben doorgebladerd, soms giswerk wat er concreet besproken zal worden. De onderwerpen die in de Merry-go-round besproken worden, zoals Can innovation really strenghten BME communities? (Ubele) en Community capital and control (Nathan Brown), zijn dan weer transparanter en winden er geen doekjes om. Zo vertelt Yvonne Field van de BME (Black and Minority Ethnic) organisatie Ubele gepassioneerd over de projecten die ze realiseren. Een van die projecten is de Wolves Lane Community Food Hub and Market in Wood Green, een community enterprise waar locals hun gezamenlijk geteelde groenten en fruit kunnen verkopen. Ubele ondersteunt deze projecten omdat ze geloven in de kracht van het collectieve: “Together you’re stronger, it’s that simple”. Ook Nathan Brown hamert op de mogelijkheden die gecreëerd kunnen worden als een gemeenschap de (in dit geval financiële) krachten bundelt. Tijdens zijn workshop heeft hij het namelijk over community shares: een soort aandelen die enkel gebruikt kunnen worden in coöperaties of maatschappelijke organisaties. Het idee is dat elke aandeelhouder één stem krijgt en dat ze op elk moment uit het systeem kunnen stappen door hun aandelen terug te geven. Op die manier wordt er een poule van (lokale) investeerders gecreëerd die echt begaan zijn met de toekomst van, bij wijze van spreken, de pub of boekhandel om de hoek.  

Terwijl het in de voormiddag vooral rond gemeenschap en het collectieve leek te draaien, wordt er in de namiddag, met workshops zoals Decentralised decision-making (Richard Bartlett), How to thrive in a self-managed team (Nati Lombardo) en Looking after ourselves: burnout to resilience (Peter Lefort), meermaals een focus op het individuele gelegd. Coops en bottom-up organisaties draaien bijna volledig op vrijwilligers en het is dan ook belangrijk om hun noden te erkennen en grenzen af te bakenen. Dat geldt zowel voor de ‘externe’ vrijwilligers die graag een handje (of beter gezegd grote handen) toesteken, als voor de initiatiefnemers, die zeker de eerste twee à drie jaar zichzelf niet kunnen uitbetalen voor de tijd en moeite die ze in hun project steken en vaak over hun limieten gaan. Beide groepen bevinden zich in een delicate positie en worden vaak over het hoofd gezien in theorieën over bijvoorbeeld burnouts, aangezien het over ‘passieprojecten’ gaat en niet over ‘werk’ in de meest strikte zin van het woord. Peter Lefort ontkracht gelukkig die werkmythe tijdens zijn workshop door erop te hameren dat alles wat iemand doet voor iemand anders als werk beschouwd moet worden en burnout gevaren of dergelijke met zich mee kan brengen. In alle deelnemende ogen stond opluchting en verademing te lezen: een klein gebaar zoals de terminologische bevestiging van het vaak vrijwillige werk dat zij verrichten omdat ze een verschil willen maken, kan onnoemelijk grote gevolgen hebben.  

De alweer laatste avond van het festival wordt in gang gezet met Swing & Gipsy Jazz, Drum’n’Bass (waarom blijft voor ons ook een perfect raadsel?) en, u raadt het al, een kampvuur. Rond dat kampvuur worden plannen gesmeed om ons hoogsteigen commonsfestival te organiseren in België. Niet enkel wordt er laaiend enthousiast gefantaseerd over mogelijke samenwerkingen met de mensen van het STIR-magazine en over welke sprekers we zullen vragen, maar ook over welke Belgische muzikanten we kunnen uitnodigen en of er een zweethut kan komen (als variant op de sauna). Hierover echter spoedig meer. Wie overigens denkt dat een festival over politiek, economie en commons maar een saaie boel is, heeft duidelijk zijn weg niet gevonden naar de Stir to Action afterparty in de bosjes van Field 725. In een meer dan idyllische setting, tussen de bomen en onder een ritmisch opflikkerende disco- slash sterrenhemel, draaide (de in België nog niet zo bekende) deejay Beat Safari namelijk tot een respectabel uur dansbare plaatjes om onze verhitte hoofden terug af te koelen en tot rust te brengen.  

Day Four: “Time to go home, or: how we almost missed the ferry... again”  

De vierde ochtend voelen we dat er een ritme is ontstaan (koffie, koffie, koffie) en zijn we helemaal gewend geraakt aan het kampeerterrein met zijn composteerbare toiletten, openluchtkeuken en verzameling van gelijkgezinden. Alhoewel, de kou die ‘s avond in de tent trekt en ons nooit voor de eerste ochtendzon verlaat, zijn we toch niet volledig gewoon geworden en liever kwijt dan lief. Aangezien we stipt op de middag moeten vertrekken om onze ferry te halen, kunnen we jammer genoeg maar een paar workshops en lezingen meepikken van het festivalprogramma. We rapen dan ook nu al onze spullen bijeen, zodat er nog genoeg tijd over is om afscheid te nemen van de unieke mensen die we tijdens deze vierdaagse hebben leren kennen en om eindelijk een praatje te kunnen slaan met de drukbezette Peter Macfadyen en met organisator John (die we niet meer terug hebben gezien nadat we hem uit bed gebeld hadden, oeps).  

Dezelfde lange tocht als in het heengaan (met pauze in een écht Engels wegrestaurant) en, jawel, alweer een bijna gemist ferryrit later, varen we deze keer de haven van Calais binnen. Afscheid nemen duurt altijd langer dan verwacht, zeker wanneer je belangrijke ideeën uit de doeken wilt doen over internationale samenwerkingen, en ferryhavens zijn nu eenmaal ingewikkelde doolhoven waar je een punthoofd, of in ons geval een uilenhoofd, van krijgt. Op de terugweg van Calais naar Gent is aan de sfeer merkbaar dat het avontuur langzaam op zijn einde loopt, maar dat kan ook liggen aan de jetlag die we hebben opgelopen door het uur verschil tussen Engeland en België. Desalniettemin waren het vier interessante, leerrijke en grappige dagen waarin semi-onbekenden elkaar iets beter hebben leren kennen en inspiratie hebben opgedaan om nieuwe projecten en samenwerkingen te initiëren en, bovenal, te blijven experimenteren.  


Reisverslag door Laure-Anne Vermaercke  


Belgische delegatie : Evi Swinnen (Timelab), Willy Thomas (theatermaker/arsenaal Mechelen/grond der dingen), Einat Tuchman (danser) Sigrid Bosmans (Artistiek directeur Museum Hof van Busleyden/grond der dingen) en Koen Wynants (Commons Lab Antwerpen), Laure-Anne Vermaercke (student Cultuurmanagment UA)


Enkele links:




Korte keten, zero uitstoot en nul landbouwgif: de verse groenten uit de landbouwtoren in de Schuur van Timelab

Korte keten, zero uitstoot en nul landbouwgif: de verse groenten uit de landbouwtoren in de Schuur van Timelab

Landbouwingenieur Nathan De Baets studeerde in Quebec Stad, specialiseerde zich in landbouw en klimaat en woont nu met vrouw en kinderen op het platteland van Quebec. Hij werkt voor agentschappen van de Wereldbank en de VN die hij als consultant adviseert over minder emissies in de landbouw. Tegelijk ondersteunt hij start-ups als Inno-3B, een bedrijfje dat landbouwtorens of vertical farming ontwikkelt. “Toen ik hoorde dat Timelab De Schuur aan het opzetten is, zagen we beide een kans: een modulair opbouwbare landbouwtoren in Gent.” We vroegen Nathan hoe één en ander werkt en wat slimme, klimaatneutrale stadslandbouw ons te bieden heeft.

Toen Nathan nog in Gent woonde, was hij kind aan huis bij Timelab. “Ik ben graag met mijn handen bezig, dus het FabLab-idee was geknipt voor mij. Het was mijn eerste kennismaking met een makerspace. Ik onderzocht er bijvoorbeeld hoe je de kunststof van snowboards – hoge densiteit ethyleen - recupereert. Daaruit kwamen andere projecten voort. Ik heb er twee interessante jaren beleefd.” Slimme landbouw is de kernexpertise geworden van Nathan De Baets. Hij werkt al een viertal jaar samen met Inno-3B, een start-up van een vriend die technologie ontwikkelt voor verticale landbouw. “Broeikas uitstoot van landbouw is dankzij onze installatie veel kleiner en beter opvolgbaar. Dat zou heel wat belangstelling moeten opleveren.”


Inno 3B noemt zich een generator of agro-technology adapted for various applications in response to today's environmental challenges. Klimaat en landbouw worden in één adem genoemd.

“Onze verticale landbouwtoren is ontworpen voor de intensieve groententeelt op een manier die milieu en klimaat minimaal belast. Hij bestaat uit op elkaar gestapelde laden tot 20 meter hoog. Die belichten we met LEDS. Op hun beurt koelen we die met water. Dat opgewarmde water garandeert een constante temperatuur. Het hele principe draait op hernieuwbare energie. Daarbij komt dat de productie-unit dicht bij de consument ligt: het basisprincipe van de korte keten. In steden en in dichtbevolkte buurten is een landbouwtoren daarom extra interessant. Daardoor daalt de CO²-uitstoot maar je halveert ook de voedselverspilling omdat je minder  distributiekanalen nodig hebt.”

De grootste winst: veel lagere emissiecijfers van broeikasgassen dan in traditionele landbouw.

“Meststoffen in bodems stoten veel stikstof uit, zeker bij overbemesting. Telkens wanneer je je veld omploegt, leidt dat tot nieuwe emissies. In een landbouwtoren is 15 keer minder meststof nodig dan in een open landbouwomgeving. Er is nauwelijks verlies. In een open omgeving verdwijnen meststoffen in de lucht en het grondwater. Net daarom wordt er veel meer bemest dan de grond nodig heeft. In een landbouwtoren wordt alle meststof opgenomen door de gewassen, het water trekt niet in de grond én je kan het sowieso 100 procent zuiveren. Het hele proces is beheersbaar. Ook op het vlak van landbouwgif is ons systeem zuiver. Er zijn geen bestrijdingsmiddelen nodig omdat er geen externe bedreigingen zijn voor de gewassen. En ten slotte kan je elk geoogst gewas traceren.”

“De meeste bladgroente die we verbouwen is afkomstig uit warmere klimaten. Voor een groot deel komen in onze streken die gewassen dus uit serres. Die worden in Europa minstens voor een deel verwarmd met fossiele brandstoffen. In onze installatie schakelen we zoveel mogelijk over naar hernieuwbare energiebronnen zoals geothermie, zonnepanelen en windenergie. Daardoor boeken we in onze ecologische voetafdruk ook energiewinst in vergelijking met commerciële serregewassen. De totale ROI – return on investment - van een landbouwtoren is bovendien beter dan traditionele landbouw. Het grote struikelblok blijft de investeringskost: zo’n toren plaatsen is duur.”

Maar jullie Canadese pilootproject is een voorbeeld voor de financiering van vertical farming voor en door een lokale gemeenschap.

“Ik woon op vier uur rijden van Quebec in een dorp waar weinig jongeren zijn overgebleven”, zegt Nathan De Baets. “De kerk van Saint-Pacôme wordt eigenlijk niet meer gebruikt, maar is wel een kostenpost voor de gemeenschap: verwarming, verzekering … er waren zelfs plannen om hem af te breken, maar de parochie deed een projectoproep om er een nieuwe bestemming voor te vinden. Mijn zakenpartner Martin Brault, de hoofdaandeelhouder van Inno-3B, en ik zagen de kerk als een ideale plek voor vertical farming. Zo hoefden we niet zelf ergens een gebouw op te trekken. Wij hebben het gebouw dan gekocht en zijn het nu technisch aan het aanpassen met betongietvloeren, nieuwe elektriciteitsleidingen en waterafvoer. Vanaf juni 2019 bouwen we de installatie op. We streven naar een productieoppervlakte van 1400 m².”

“Tegelijk maken we er een gemeenschapsproject van. De inwoners van Saint-Pacôme hebben een vzw opgericht, Le Jardin Du Clocher, om onze technologie aan te kopen en die zelf uit te baten. We willen er samen met hen een lokale economische motor van maken die inkomsten genereert voor de gemeenschap, jobs creëert en zo een aanzet geeft om het dorp weer aantrekkelijker te maken voor wonen én werken. Saint-Pacôme is alvast één rurale gemeenschap die we met zo’n innovatief ecosysteem wat nieuw leven kunnen inblazen.”

Waarom zijn jullie er zeker van dat het verdienmodel zal werken?

“De groenten zijn écht vers en lokaal geproduceerd, in tegenstelling tot wat er wordt ingevlogen uit Florida, Californië of Mexico. Dat is oogst uit grootschalige commerciële landbouw. Wij willen lokaal verkopen aan consumenten maar ook aan restaurants, scholen en ziekenhuizen. Ook in de vorm van gemixte salades met bijvoorbeeld rucola. Vooral daarin zit toegevoegde waarde. Voor een fastfoodrestaurant is het een verkoopsargument dat die groenten just-in-time geleverd worden én lokaal geproduceerd zijn.  Als vzw mag je geen winst maken, dus Le Jardin Du Clocher gaat de winst herinvesteren in de gemeenschap via gemeenschapsprojecten. Leuk is dat de kerk als cultureel erfgoed blijft bestaan en dat er 25-tal mensen aan de slag kunnen om die microgroentjes en kruiden te kweken en verkopen.”

Hoe kun je het platteland van Canada vergelijken met de Gentse Dampoortwijk? Zal jullie verdienmodel ook werken in De Schuur? Gent telt in vergelijking met Saint-Pacôme wél al heel wat korteketenleveranciers.

Klopt”, beaamt Nathan. “Op energievlak kunnen we in Canada bijna volledig rekenen op hernieuwbare energie uit waterkracht. Bovendien recupereren we energie in het systeem: de torens worden verlicht via een LED-systeem waarachter water stroomt om de LEDS af te koelen. Dat water neemt 70 procent van de warmte van de LEDS op. Daarmee verwarmen we via eencentraal verwarmingssysteem de kerk met water van ongeveer 40 graden. Die warmte en energie opslaan blijft wel een technische uitdaging: in de zomer hebben we een energie-overschot, ‘s winters een tekort. Dat wordt ook de uitdaging in België waar de deels afhankelijk zijn van niet-

hernieuwbare energie. Nog zorgvuldiger met energieverbruik omgaan is het antwoord. Technisch blijft de insteek in De Schuur wel vergelijkbaar met de kerk: er moet bijvoorbeeld extra geïsoleerd worden. Omdat het een start-upproject is, kijken we uit naar financiering. Omdat Timelab een stadslabo is, proberen we om de hoofdaandeelhouder van Inno-3B te overtuigen de installatie te plaatsen als demo-unit voor Europa én als lab om het energie-aspect van vertical farming te bestuderen. Zijn zonnepanelen of geothermie de oplossing voor onze regio? Hoe kunnen we die energie het beste omzetten? Timelab heeft daar heel wat expertise voor in huis. Er is al een onderzoeker actief die ook microgroentjes produceert. Die willen we graag mee aan boord. De schaalgrootte is nog wel een issue: hoe groot moeten de torens zijn om het gebouw te kunnen verwarmen? We moeten ook nog uitzoeken hoe groot de vraag naar onze groenten wordt. In Gent bestaan al heel wat korteketenleveranciers. De businesscase moet dus nog op punt gezet worden. En misschien kunnen we ook andere gewassen kweken die als grondstof voor materialen bruikbaar zijn in de andere labo’s van De Schuur. Zo is er het makerslab, maar binnenkort ook een Textiellab, materialenlab en een waterlab. Met onze installatie vullen we dit rijtje aan op vlak van energie en productie van gewassen. Op het vlak van community building in de Dampoortwijk zie ik wel mogelijkheden. Timelab is een drijvende kracht achter duurzame stadsnetwerkopbouw, Gent is een voortrekker op het vlak van klimaat, stadslandbouw en korte keten. Onderzoek, innovatie en een werkbaar businessmodel kunnen er zeker samengaan.”


Van invasieve exoot tot bouwmateriaal : het verhaal achter knotplex

Makerslabo’s schieten als paddenstoelen uit de grond. Met de lasercutter worden hier dagelijks nieuwe prototypes gemaakt. Meestal gebruiken we MDF als goedkoop en wendbaar basismateriaal. Deze platen bestaan voornamelijk uit lijm en houtmeel, en de overschotten zijn niet recycleerbaar. De impact is enorm zowel op de mens als planeet, op de slijtage van de machine en het makerslab zelf.

Met Knotplex willen we hier verandering in brengen. Dit plaatmateriaal bestaat voornamelijk uit maaiafval van de exotische, invasieve Japanse Duizendknoop. Vooronderzoek wees uit dat zowel warme als koude productieprocessen behoorlijk goede resultaten leveren bij het lasercutten... Maar de samenstelling kan nog beter! We zoeken het ideale recept: minimale ingrediënten en energieverbruik, maximaal gebruik van het maaiafval. Dat is de uitdaging van dit citizen science project.

Burgerwetenschappen in de onderzoeksfase van een productontwikkeling. Hoe gaat dat in z'n werk?

  1. Haal een starterspakket op en ga zelf aan de slag.
  2. Test het procedé en de samenstelling, en
  3. deel je onderzoeksresultaten met de community.
  4. Breng je testplaten binnen in het makerslab van Timelab en onderwerp ze aan de ultieme lasercut test.

Heb je het ideale recept gevonden, dan wacht jou een mooie beloning: een liter Ginderella, de lekkerste gin van't land op basis van dezelfde plant.

Een project met de steun van Vlaio en de Koning Boudewijn Stichting.

meer info:

Reshaping the Residency Program as a Commons

A community of artists, called Sprinters

Former residents and people from Timelab’s broader artists network have gathered occasionally over the years. This includes a diverse group of people from academics, designers, neighbours, to activists, engineers and policy makers.  Since spring 2017, they were invited to take part in the yearly Sprint. We call them Sprinters.

The ‘Sprint’ is a concept first used in open source software development. A book publishing sprint is an intensive live work session to decide on the updates to be released in the next edition. What has been done in the past year? What can be evaluated as a positive contribution?What is good enough to be integrated into the core system? The sprint ends with a release of the new version that can be used by the whole community of users. The group of sprinters in Timelab releases new concepts to be implemented and tested over the following year. It opens up new opportunities for a bigger group of stakeholders.

The Sprinters are in charge of conceptualising, implementing and evaluating different activities that support the livelihood of the group and create a generative network of committed artists. In 2019 these events are the Sprint (Feb), Introduction Week (June), Residency (Oct-Dec), Evaluation Week (Dec). They decide on the selection procedure of the residents and the allocation of the budget with those residents.

Current and founding Sprinters are Rasa Alksnyte, Z. Blace, Vanessa Brazeau, Marc Buchy, Stefan Klein, Andrew Paterson, Gosie Vervloessem

The group of sprinters is well defined, with clear boundaries, but is not a closed group. The group grows through the spiral process of onboarding.

As a community, Sprinters have a set of unique rights and duties.

  • As a group, they decide on activities and processes.
  • They get a substantial budget allocated by Timelab to work with.
  • They get access to a basic income when they commit to becoming one of the yearly buddies for new residents.
  • They engage to follow up on agreements with partners and Timelab on, for example, reporting, documenting and logistics.
  • As part of the Trinity, they prepare and follow up on the organisation of events such as the Introduction Week, Evaluation Week and Yearly Sprinters Event.

They agree on the shared values and dream of the Network of Communities:

  • Share knowledge and expertise with peers
  • Produce locally, reproducibly and repairably; or do not produce
  • are open to dissonance and invite new perspectives
  • always look for flexible and adjustable systems
  • Identify complementarity beyond differences
  • strive for mutual contribution and equity
  • connect and strengthen by free contribution
  • create trust and safety by relying on peers


Being a Sprinter, the artist as a researcher fosters a lifelong engagement to exercise humankind as a whole (Schafaff, 2018, Commonism, A New Aesthetics of the Real, p 345) that will encourage and support others to experiment with a different life. Not only as a concept, but as a practical guide to a sustainable livelihood.

Supported by a network of professionals providing feedback, called Reflectors

The sprinters take care of a reflection board to give feedback and be critical challengers of their creations. From time to time they produce written comments and various forms of reflection.

Agree on temporary roles for organisers, called Buddies and the Trinity

Within the group of Sprinters, there are specific roles being designed. The Trinity is a group of 3 that is accountable for organising the events. This is a paid, assigned job.

The Buddies are there for the all-round support of new residents. They are connected to the residents at the end of the Introduction Week through an organic pairing process depending on the connection that develops between sprinters and residents. Once a Buddy, the Sprinter can rely on a basic income for that year.

Create interdependence within a network of communities

The community of sprinters is an autonomous group working within the mutually agreed guidelines of the organisation of Timelab.  It is one of the communities of the network of communities in Timelab. Other groups are makers, neighbours, coaches, and reporters.

Hosted in a physical space: De Schuur

Most of the activities are centred around the physical space in the Dampoort Neighbourhood in Ghent. This 1800 sqm renovated industrial heritage building is an open space where the network of communities of Timelab become visible and interact.

The mission and vision of De Schuur is:

De Schuur is an independent non-profit initiative that seeks to inspire, foster positive (inter)action, and give room to practical experiments.

To achieve this, we are developing a new space in the city of Ghent.

In this urban laboratory, we peer between and beyond systems. We enable constructive experiments, local ingenuity and activities that contribute to the soft global movement towards a more positive and sustainable city.

We are a community of communities, each with its own game rules, activities, and flavour. But we share the dream, the space, and the vision of De Schuur.

Organise an artistic research residency as part of a spiral process to enter the community

As the mission of Timelab is ‘giving Time, Space and Reflection for a society on the move’, the residency program provides time and space. It is however not intended for for isolation, contemplation and creative soul-searching. Located in the heart of the city of Ghent, the experience is  one of inevitable connection with the environment and social context. Here, supporting the need for unpressured, concentrated time and space, enables creating trusting relationships with every being encountered. The defined time period invites exploration, inspiration and learning new skills. It welcomes the mutualising of resources and enabling of encounters amongst the communities, visitors and participants.

Apart from the autonomous position of the artists, there is a strong connection to the group of artists based on the relationship with their buddies. The resident-to-be will learn about the system and the purpose of the residency program as a spiral process of onboarding.

This onboarding process begins with the selection of a long-list of artists recommended by the group of sprinters. The sprinters discuss their reasons for their recommendations and a group decision is made for a short-list of artists. These are invited to an Introduction Week organised by the Trinity, during which they will co-define and discuss the program, timeline and budget of the residency period in the fall. If a selected artist does not wish to take part in the residency after this process, they are offered a fee for their participation in the Introduction Week and free to decline their participation. Buddies are introduced and connected to each resident. During the 3 month residency, artistic research is conducted by all residents, individually or as a group. At the end of this period, an Evaluation Week takes place, in which the Artists, Buddies and some invited Sprinters and Reflectors evaluate the possible onboarding of the residents. The onboarding is officially finalised by the onboarding process during the Spring Sprinters Event in February.


Sprinters A group of artists gathering every year to ‘Sprint’, this is evaluating the last year and setting outlines for the next year. This closed group grows through the residency program and has a specific set of rules, duties and rights.

Reflectors Reporters and commentators that produce texts, pictures, video and any other medium needed to capture the process and questions that rise during the process.  

Buddies A group of sprinters selected based up on the needs of the residents.

Trinity A group of 3 sprinters that organise a yearly introduction week.

Residents Selected group of artists entering the onboarding program by a 3 months residency.

Board A network of external eyes to give feedback and challenge the sprinters.

Key terms

Commoning The social practices used by commoners in the course of managing shared resources and reclaiming the commons. The term describes ways of bringing people together to activate the power of social cooperation to get things done for the greater good. Commoners live in close connection to shared resources. Urban commons are those shared resources that are managed and maintained by a well defined group of commoners, led by their own rules. (more reads: David Bollier, Michel Bauwens)
Artistic research Artistic research means that an artist produces an art work and researches the creative process, thus doing fieldwork and adding to the accumulation of knowledge. The knowledge that artistic research strives for is a felt knowledge. This research is not necessarily only carried out by an artist.  The attribute artistic describes the making of a mode of artistic experience. Deliberately adaptive and fluid in its forms and principles, artistic research is an established term in higher education since the 1990s. (More to read: Florian Schneider, Commonism, New aesthetic of the real, 2018)
Spiral process The spiral is an open ended form of natural movement.  Created by the irrational number called Pi. The protocol stays the same, but the flow changes by every circle. the spiral process explain the way the yearly circles of onboarding new Sprinters leads to a growing amount of people and reciprocal interactions.
Onboarding the process of integrating a new member into an organization and its culture to acquire the necessary knowledge, skills, and behaviours to become effective as an insider; also known as organizational socialization.  The most commonly used strategy is creating and following a checklist. Origin: The word came into existence in the 1970s, and gained popularity in business circles in the last decade.
Residency Artist-in-residence programs give creative practitioners time and space away from their usual environment and obligations. They open space and time for reflection, research, presentation and/or production.  Residency opportunities for artists, academics, writers and curators have existed since the 1980s. (More to read: P. Gielen, Nico Dockx)

Timelab was met burgerwetenschap bezig lang voor het mainstream werd

Interview: onderzoeker Koos Fransen over citizen science

Toen heel Vlaanderen gemobiliseerd werd voor de luchtkwaliteitsmeting CurieuzeNeuzen, was dat het eerste echt breed zichtbare citizen scienceproject. 20.000 burgers engageerden zich door de actie van de krant De Standaard en de Universiteit Antwerpen om het stikstofgehalte in de lucht van hun straat te meten via een buisje aan de voorgevel. Maar hoe betrek je burgers dieper dan hen enkel cijfer- en datareeksen aan te laten leveren, waar vervolgens toch weer ‘echte’ wetenschappers mee aan de slag gaan? Timelab is een voortrekker in citizen science die verder gaat dan dataverzameling en waarbij burgers zelf volledige productieprocessen aansturen: open data én co-creatie zijn de grondslagen. We vroegen onderzoeker en Timelabfan Koos Fransen (VUB) naar de verschillende definities van burgerwetenschappen en de voorbeeldrol van Timelab.

Burgerwetenschap is relatief nieuw. 2007 lijkt een goed ijkpunt: toen werd het Galaxy Zoo project gelanceerd, waarin burgers sterrenstelsels hielpen classificeren. Koos Fransen, ruimtelijk planner en postdoctoraal researcher bij het Cosmopolis Centre for Urban Research (VUB) - een onderzoeksgroep voor thema’s als circulaire economie, planning en mobiliteit -  werkt rond verschillende projecten waar citizen science deel van uitmaakt. “Mijn doctoraat had vervoersarmoede in Vlaanderen als thema”, vertelt hij. “Hoe werken onze transportsystemen? Wat kunnen we ermee bereiken? Een hot topic: dat bewijst de controversiële Mobiscore van de Vlaamse overheid. Ik heb er al véél bagger over gelezen”, lacht Fransen. “Terwijl de Mobiscore alleen maar persoonlijke- en beleidskeuzes wil ondersteunen door bereikbaarheid in kaart te brengen. Om bereikbaarheid te onderzoeken, kun je ook citizen science inzetten.”

Wat is citizen science precies en wanneer maakte je er in de loop van je academische carrière kennis mee?

“Tijdens mijn doctoraatsstudie had ik er nooit rechtstreeks mee te maken. Ik heb wel samengewerkt met Mobiel 21, een onafhankelijk centrum voor het ontwikkelen van duurzame gedragsverandering op het vlak van mobiliteit. Een bekend project van hen is Ping if you Care. Mobiel 21 en Bike Citizens ontwikkelden samen met fietsers een tool waarmee je op een gedetailleerde fietskaart belangrijke knelpunten op je route kunt aangeven. Dat is citizen science die voorbij ‘naakte’ dataverzameling gaat, want er wordt teruggekoppeld naar oplossingen die de fietsers zelf aanreiken. Daarmee kom ik bij een eerste definitie, want enkel data-analyse of -verwerving is niet de meest gedetailleerde vorm van citizen science.“

Welk niveau van betrokkenheid heb je dan nodig voor om het over ‘echte’ citizen science te kunnen hebben?

“Op een piramide met daarop de verschillende niveaus van burgerbetrokkenheid, vormt co-creatie de top”, zegt Fransen. “Onder de heel brede noemer citizen science valt ook dataverzameling – het onderste niveau. Maar citizen science kan verder gaan. Een mooi voorbeeld van een project waarin burgers naast experten over hun eigen omgeving ook actoren worden, zijn de Gentse Leefstraten: samen de eigen publieke ruimte ontwikkelen om op lange termijn ook de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren. In het bovenste deel van de piramide hebben burgers een hoge betrokkenheid en medeverantwoordelijkheid. CurieuzeNeuzen lijkt me nu net een voorbeeld van basic citizen science, omdat burgers - bij wijze van spreken - enkel een buisje tegen hun gevel hingen en weer inleverden. Verder werden ze niet meer betrokken bij oplossingen die op lokale schaal de slechte stikstofwaarden aanpakken. Niks mis mee: sommige onderzoeken zijn er om data te verzamelen en gericht op kwantitatieve analyse, punt.”

Citizen science drijft doorgaans op repetitieve en kwantitatieve data, maar je kan ook kwalitatieve data verzamelen.

“Ik denk dan aan het  open source project AirCasting, ontstaan in 2006 in Brooklyn door een groep activisten”, zegt Fransen. “AirCasting kreeg een Brusselse variant in 2018. Hier zien we dat bepaalde sterk vervuilde plekken sterk gelinktlijken te zijn aan sociaal-economische factoren. In bijvoorbeeld de Kanaalzone is dat zo. Straten met de laagste inkomens worden ook nog eens benadeeld op milieuvlak. Waarschijnlijk zijn het niet de wijkbewoners die de oorzaak zijn van de lokale luchtvervuiling, wel de pendelaars van buiten de stad. Maar je moet ook factoren als industrie of valleiwerking mee in rekening brengen. Het onderzoek loopt nog volop.”

Héél veel citizen scienceprojecten hebben betrekking op luchtkwaliteit, maar er zijn meer toepassingen. 

“Timelab was de eerste die met een cocreatie burgerproject rond luchtkwaliteit naar buiten kwam. A.D.E.M (2013, was een onderzoek naar de fijnstofconcentratie op weg naar het werk of naar school. Een team van experten ontwikkelde bij Timelab een zelfbouwkit voor een eigen mobiel meettoestel. De meettoestellen zijn low cost, open source, repareerbaar en aanpasbaar én worden lokaal gereproduceerd. Nog een voorbeeld is hackAIR, ook een typisch project voor luchtkwaliteitsmetingen. Of AIRbezen, een fijnstofmeting op basis van de absorberende kwaliteiten van aardbeienplantjes. Een hele leuk project, erg sexy in zijn uitwerking. Er kwam zelfs een vervolg op: AIRbezen@School.”

“Maar nieuwe oproepen voor citizen scienceprojecten van de Vlaamse Overheid legt niet per se de nadruk op milieutoepassingen. Ken je de Aziatische hoornaar? Er was een oproep voor de invasiemonitoring door hobbyimkers en het brede publiek, onder de noemer Vespa-Watch. Er zit er ook een projectoproep bij over fietsen van- en naar Gentse scholen.” 

Timelab is een voortrekker in productontwikkeling via citizen science. Het project Knotplex is er een heel mooi voorbeeld van.

“Klopt, ook in productontwikkeling bestaan er citizen science projecten. Knotplex is een project van Timelab waarbij MDF-platen vervangen worden door een vezelplaat op basis  van de Japanse duizendknoop. Het project kwam aan bod in de Terzake-docu De stad van morgen”, zegt Koos Fransen. “Timelab ontwikkelde een mogelijke formule voor de samenstelling van de plaat en ondersteunt de maatwerkbedrijven die de platen kunnen maken en zelf gebruiken of verkopen.  De grondstof wordt aangeleverd door maaidiensten. Voor de productie werkt Timelab bewust samen met sociale-economiebedrijven omdat de platen produceren op gestaande industriële installaties onmogelijk is omwille van de onzekere aanvoer van zuivere grondstoffen. De enige mogelijkheid om dit product lokaal en circulair te produceren is via kleine productiehubs die op vraag en volledig recycleerbaar produceren. De maatwerkbedrijven verspreid over Vlaanderen zijn daarom de ideale partners. Japanse duizendknoop blijkt zo een prima grondstof voor een bio-afbreekbaar, composteerbaar en zelfs recycleerbaar alternatief voor MDF-platen: de Knotplexplaat. 

Via het platform spelen burgers hier al een belangrijke rol in, want als zij spotten waar er Japanse Duizendknoop groeit, kunnen ze dat via de site doorgeven. De groendiensten kunnen daar dan op inspelen en de plant ter plekke gaan rooien. Dat gebeurt vlot, want de plant is een bedreiging voor inheemse soorten. 

Niet alleen de waarneming, maar ook de ontwikkeling zelf gebeurt in een netwerk waarbij verschillende lokale productie eenheden hun materiaal maken. Dit hoeven zeker niet altijd platen te zijn. Iedere eenheid maakt wat die zelf het beste product vindt, voor eigen gebruik of partners in de buurt. Zij geven hun kennis opnieuw terug aan het netwerk waardoor onderzoek en ontwikkeling naar nieuwe materialen, processen, grondstoffen of bindingsmiddelen in een breed netwerk van productieplekken en gebruikers gebeurt. Dit is citizen science in de top van de piramide: cocreatie. Of beter R&D.

Opvallend is dat Timelab hier vraaggestuurd werkt: de gebruiker bepaalt wat er onderzocht wordt, niet de onderzoeker, terwijl bij projecten als CurieuzeNeuzen de wetenschapper de vraag bepaalt en de burger aanlevert wat hij nodig heeft.

“Traditioneel wordt citizen science gestuurd door de wetenschap die burgers inschakelt om data te verzamelen. Bij het project A.D.E.M en knotplex van Timelab is de burger/maker/gebruiker die gemotiveerd is om kennis te ontwikkelen, ook op technisch vlak. Een heel interessante piste.”

De wetenschappelijke wereld maakt wel eens voorbehoud bij de resultaten van burgerwetenschap. Waar zitten de potentiële tegenstellingen? 

“De Europese commissie heeft in 2014 een white paper on citizen science gepubliceerd om de good practices in kaart te brengen. Zo moeten data significant genoeg zijn. Bij heel wat citizen scienceprojecten heb je gewoon niet genoeg data om aan die voorwaarde te voldoen. Je haalt er moeilijk de wetenschappelijke journals mee, zeker met resultaten op basis van kwalitatieve diepte-interviews. Ook dan is het aantal testpersonen vaak te gering. De determinatiecoëfficiënt R² is onvoldoende, er is te weinig observatie.”

“Een tweede belangrijke is de bias op het vlak van de deelnemers. De doorsnee deelnemer aan CurieuzeNeuzen of Luftdaten voor stationaire metingen aan je voordeur of raam zijn vaak blanke, hoger opgeleide, kritische middenklassers die begaan zijn met het milieu. Deelnemers en wetenschappers die behoren tot dezelfde sociale categorie ligt sowieso moeilijk. Die deelnemers hebben de neiging om onderzoeken voor hun kar te spannen, zoals bij alles wat met het circulatieplan in Gent te maken heeft: dan zie je mensen die op eigen houtje tellingen beginnen te doen – maar of die dan objectief gebeuren? Als je eigenbelang meespeelt, is het tricky om tot objectieve resultaten te komen.”

Toch is citizen science een goed alternatief voor dure technologie dat soms zelfs preciezere data oplevert.

“Een mooi voorbeeld is Telraam, een project van Transport & Mobility Leuven, Mobiel 21 en, een geïntegreerde slimme toepassing met low-cost goedkope hardware en een publiek webplatform waarmee burgers zélf verkeerstellingen kunnen uitvoeren. Cosmopolis gaat met hen samenwerken voor Straatvinken, een project van Thomas Vanoutrive aan de UAntwerpen. Het is een jaarlijks telmoment dat nagaat hoe gezond het verkeer is in onze straten. Hoe het werkt? Eén uur één keer per jaar tellen bewoners de verkeersstroom. De resultaten worden dan gebruikt als aanvullende meting. De meerwaarde ten opzichte van dure sensoren is de prijs maar de telling is zelfs preciezer. 3200 mensen samen onderscheiden beter de verschillende soorten verkeer, kunnen voetgangers tellen… alles wat een sensor niet per se kan.”

Citizen scienceprojecten volgen elkaar in steeds sneller tempo op en worden breder bekend bij het grote publiek. De open data-aanpak en co-creatie bij Timelab kan een meerwaarde zijn voor de wetenschappelijke wereld.

“Ja, als wetenschapper zie ik Timelab als een mooi intermediair tussen een opstapje voor burgers die willen meewerken aan een citizen scienceproject mét een wetenschappelijke onderbouw. Toch ligt het nog steeds niet voor de hand om met onderzoeksinstellingen samen te werken. Daar kan ik als wetenschapper misschien een steentje toe bijdragen. Ik wil graag samenwerken met Timelab rond mobiliteit en jongeren die zich – op de drempel naar de puberteit – zelfstandig beginnen te verplaatsen. Er komt een nieuwe school aan Gent-Dampoort vlakbij de nieuwe locatie van Timelab. Die kunnen we daarbij betrekken.”

“Co-creatie of citizen science zouden nu veel prominenter aanwezig zijn in mijn doctoraat. In amper een paar jaar is citizen science haast mainstream geworden. Vanaf de start zou ik nauwer samengewerkt hebben met Mobiel 21. Toch blijft het kwantitatieve verhaal belangrijk: achterliggende data en statistische bewijzen blijven een noodzakelijke onderbouw voor kwalitatief onderzoek. Bijna elk onderzoek naar mobiliteit en ruimtelijke planning bij Cosmopolis heeft nu wel een link met citizen science. Specifieke vakgroepen aan universiteiten zijn er nog niet, maar burgerwetenschap komt altijd aan bod in de lespakketten. Bijvoorbeeld binnen de studies Cultuurmanagement zijn citizen science en commons intrinsiek verwerkt in de lessen. Sociaal werk is ook co-creatie – de hoogste vorm is van citizen science. Misschien komt er binnenkort ergens toch wel een masteropleiding van.”

Wieland De Hoon


De architect als ruimte-regisseur - Frederique Hermans (A2O architecten)

De architect als ruimte-regisseur

Frederique Hermans (A2O Architecten)

De rol van de architect verandert. Als eenzame behoeder van de stad hebben wij hem niet meer nodig. Dat past niet meer in onze democratische en continu veranderende samenleving. Het geeft ons geen antwoorden op de complexe vraagstukken van vandaag.

Architectuur is overal, er is geen ontsnappen aan. Het bepaalt hoe wij wonen, werken en samenleven. Architectuur is welzijn. Het bepaalt in grote mate onze ecologische voetafdruk, onze gezondheid en misschien zelfs ons geluk. Maar architectuur is ook cultuur. Het geeft een gezicht aan onze geschiedenis en is een spiegel voor onze dromen voor de toekomst. Daarom is architectuur van iedereen.

Welkom aan de regisseur. Hij stelt zich ten dienste van het ruimtelijk gemeengoed door er zelf deel van uit te maken. Hij gelooft in ontwerp als een interdisciplinair en co-productief platform waarbij elke betrokkene, vanuit zijn eigen leefwereld, een verrijking is voor het eindresultaat. Met het vermogen om over de grenzen te kijken en met een open blik op ruimtelijke transformaties, treedt hij op als ruimteregisseur bij uitstek.

Met Ruimte tonen we aan de hand van casestudies hoe een gemeenschap samen architectuur kan maken en de zeggenschap over zijn omgeving kan terugeisen. De regisseur neemt hierbij zijn nieuwe rol in als facilitator en moderator. Met dit verhaal reflecteert Timelab over haar ambitie als voortrekker in de coproductie van de bebouwde omgeving.